تغییر رویکرد عربستان سعودی نسبت به رژیم صهیونیستی و روند عادی‌سازی روابط

به گزارش خبرگزاری قدس (قدسنا) تحولات چند سال اخیر نشان می‌دهد که عربستان سعودی از مسیری که پیش از جنگ غزه به‌سوی عادی‌سازی تدریجی با رژیم صهیونیستی طی می‌کرد، فاصله گرفته و اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که نه‌تنها این روند را متوقف کرده، بلکه شروط سخت‌تری برای هرگونه توافق احتمالی تعیین کرده است.

یوآل گوزانسکی، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)، در مقاله‌ای توضیح داد که چگونه جنگ غزه، افکار عمومی عربستان، رقابت‌های منطقه‌ای و محاسبات داخلی خاندان سلطنتی، مسیر عادی‌سازی را از حالت «خزنده» به «تعلیق راهبردی» تبدیل کرده است.

بر اساس این مقاله، تا پیش از جنگ غزه در هفت اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲)، عربستان سعودی با احتیاط اما پیوسته در حال نزدیک شدن به اسرائیل بود. امضای توافق‌نامه ابراهیم توسط امارات و بحرین، آرامش نسبی در پرونده فلسطین و ابتکارات منطقه‌ای آمریکا، فضای مناسبی برای ریاض ایجاد کرده بود تا بدون هزینه سیاسی سنگین، مسیر عادی‌سازی را آزمایش کند. مجوز عبور پروازهای اسرائیلی از حریم هوایی عربستان، همکاری‌های امنیتی پنهان، اظهارات مثبت مقامات سعودی و پیام‌های میانه‌رو در رسانه‌های اسرائیلی، همگی نشانه‌هایی از این روند بودند. هدف اصلی ریاض از این اقدامات، کسب امتیازات راهبردی از آمریکا بود؛ اما در عین حال تلاش می‌کرد افکار عمومی را به تدریج با ایده نزدیکی به رژیم صهیونیستی آشنا کند، بدون آنکه حمایت لفظی از فلسطین را کنار بگذارد.

موضع مردم عربستان سعودی

گوزانسکی نوشت جنگ غزه همه چیز را تغییر داد. یکی از اهداف حماس در حمله هفت اکتبر، ضربه‌زدن به روند عادی‌سازی روابط کشورهای عرب با رژیم صهیونیستی بود و این هدف محقق شد. تصاویر ویرانی غزه و خشم گسترده در جهان عرب، عربستان را مجبور کرد موضع خود را تعدیل کند. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که مخالفت مردم عربستان با عادی‌سازی به اوج رسیده است؛ در نظرسنجی سال ۲۰۲۵، ۹۹ درصد پاسخ‌دهندگان سعودی با عادی‌سازی مخالفت کرده‌اند. این در حالی است که در سال ۲۰۲۰، ۴۱ درصد از توافق ابراهیم حمایت کرده بودند. این تغییرات افکار عمومی، خطوط قرمز جدیدی برای خاندان سلطنتی ایجاد کرده و آزادی عمل آن را محدود نمود. وی مدعی شد، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی حتی در دیدار با نمایندگان کنگره آمریکا گفته بود که حمایت از عادی‌سازی «جان او را به خطر می‌اندازد».

این پژوهشگر اسرائیلی افزود: سعودی‌ها در حالی که تا قبل از جنگ غزه، بدون تحقق دیدگاه دو دولتی و تأسیس کشور فلسطین به عنوان راه حلی برای مسئله اسرائیل و فلسطین، مایل به پیشبرد عادی‌سازی بودند، از آن زمان به بعد، حمایت از فلسطینی‌ها برای حفظ مشروعیت داخلی و محافظت از جایگاه محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی حیاتی تلقی شد.

به گفته وی، ولیعهد عربستان که پیش از جنگ از نزدیک‌شدن به توافق سخن می‌گفت، پس از آغاز جنگ غزه، اسرائیل را به «نسل‌کشی» متهم کرد و اعلام کرد که عربستان در کنار فلسطین و لبنان ایستاده است. او در سخنرانی‌های سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، اسرائیل را عامل بی‌ثباتی منطقه دانست و خواستار توقف فوری اقدامات این رژیم شد.

با تشدید لحن عربستان علیه رژیم صهیونیستی و ادامه جنگ، ریاض اکنون شرطی صریح و غیرقابل مذاکره برای عادی‌سازی تعیین کرده که عبارت است از: تأسیس کشور مستقل فلسطینی در مرزهای ۱۹۶۷ با پایتختی قدس شرقی. وی گفت: این شرط نه تاکتیکی، بلکه یک اصل استراتژیک اعلام شده است. در همین ارتباط، وزیر خارجه عربستان، فیصل بن فرحان، بارها تأکید کرده که هیچ بسته تشویقی آمریکایی از تضمین امنیتی تا همکاری استراتژیک نمی‌تواند این موضع را تغییر دهد.

گفتمان روشنفکری-عمومی

در عرصه رسانه‌ای و روشنفکری نیز تغییرات قابل توجهی رخ داده است. پیش از جنگ، رسانه‌های سعودی به‌طور هماهنگ از ایده عادی‌سازی حمایت می‌کردند. اما پس از جنگ، موجی از انتقادات شدید علیه رژیم صهیونیستی شکل گرفت. نویسندگان سعودی با تأکید بر نقض حقوق بشر و پیامدهای بشردوستانه تصریح کردند عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی بدون تشکیل کشور فلسطینی، خیانت به آرمان فلسطین است. همزمان، گفتمان یهودستیزانه در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی نیز افزایش یافت؛ تا حدی که برخی سران رژیم صهیونیستی در ژانویه ۲۰۲۶ (دی ماه) هشدار رسمی صادر و از افزایش «کنایه‌های آشکار یهودستیزانه» در عربستان ابراز نگرانی کردند.

تحرکات سیاسی-دیپلماتیک

در کنار این تغییرات، عربستان گام‌های دیپلماتیک مهمی نیز برداشته است. ابتکار مشترک عربستان فرانسه برای به رسمیت شناختن کشور فلسطین، رهبری کنفرانس بین‌المللی در سازمان ملل برای حمایت از فلسطین، تأکید بر «حق بازگشت» و حمایت از آژانس امداد و کاریابی سازمان ملل برای آوارگان فلسطینی (آنروا)، همگی نشان می‌دهد که ریاض در حال بازتعریف نقش خود در مسئله فلسطین است. نزدیکی بیشتر به ترکیه و قطر نیز بخشی از تلاش عربستان برای ایجاد ائتلاف‌های جدید و کاهش وابستگی به آمریکا است.

در همین دوره، اظهارات مقامات افراطی اسرائیل درباره مسجدالاقصی و تحقیر اعراب، واکنش‌های تند سعودی‌ها را به دنبال داشته است؛ از جمله، اظهارات ایتامار بن‌گویر، وزیر امنیت داخلی رژیم صهیونیستی درباره «مالکیت اسرائیل بر مسجدالاقصی» و سخنان بتصلئل اسموتریچ، وزیر دارایی درباره «بازگشت اعراب به شترسواری» با محکومیت شدید ریاض مواجه شد.

این پژوهشگر در پایان نوشت، مجموع شواهد نشان می‌دهد عربستان سعودی اکنون خطرات عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی را بیشتر از فرصت‌های آن می‌بیند. جنگ غزه، سیاست‌های افراطی کابینه اسرائیل، افکار عمومی خشمگین، رقابت‌های منطقه‌ای و تغییرات در روابط ریاض واشنگتن، همگی باعث شده‌اند که عادی‌سازی از دستور کار خارج شود.

بازگشت عربستان به مسیر عادی‌سازی تنها در صورتی ممکن است که تغییرات اساسی در شرایط منطقه‌ای و داخلی رخ دهد؛ تغییرات سیاسی در فلسطین اشغالی و تحول در روابط واشنگتن ریاض و حل مسائل داخلی عربستان از جمله این موارد هستند.

انتهای پیام /ی.ح